Tín ngưỡng thờ mẫu là gì 478

Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Bình

 

Chiều ngày 2/11, đồng chí Nguyễn Hồng Diên, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh đến dự ngày hội đại đoàn kết toàn dân tộc với cán bộ và nhân dân liên khu dân cư số 3 và số 4, phường Hoàng Diệu (thành phố Thái Bình).

Liên hoan "Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt" tỉnh Thanh Hóa

 

Liên hoan "Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt" tỉnh Thanh Hóa

Sáng 13/4, Liên hoan "Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt" tỉnh Thanh Hóa mở rộng lần thứ 2, do UBND tỉnh Thanh Hóa, Hội Di sản văn hóa và Cổ vật Thanh Hoa tổ chức đã diễn ra tại cung Mẫu, di tích Phủ Nưa (xã Tân Ninh, huyện Triệu Sơn) với sự tham gia của 35 nghệ nhân, thanh đồng đến từ Thanh Hóa và các tỉnh bạn gồm Nam Định, Hải Phòng, Nghệ An, Thái Nguyên. Đây cũng là hoạt động nhằm hưởng ứng Chương trình hành động Quốc gia về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nhân loại, góp phần chào mừng 990 năm Danh xưng Thanh Hóa.

Liên hoan có sự tham gia của 35 nghệ nhân, thanh đồng đến từ Thanh Hóa

và các tỉnh. Ảnh: Khiếu Tư - TTXVN

Liên hoan mở đầu bằng hoạt động rước lô nhang từ Huyệt đạo thiêng Am Tiên về Phủ Nưa với sự tham gia của các đại biểu, các thanh đồng và người dân địa phương.

35 nghệ nhân, thanh đồng tham gia liên hoan là những người có thành tích xuất sắc, hiểu biết sâu sắc, thực hành thuần thục các nghi lễ, nghi thức trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu (đặc biệt là nghi lễ hầu đồng) của các Câu lạc bộ "Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt" ở các địa phương trong tỉnh Thanh Hóa và các tỉnh thành bạn. Trong không gian thiêng, với tiếng đàn, tiếng sáo, nhị réo rắt, những giai điệu du dương trầm bổng của các cung văn và phần biểu diễn thực hành của các thanh đồng đã thu hút sự quan tâm theo dõi của đông đảo du khách và người dân địa phương. Mỗi giá chầu lại thể hiện một sắc thái với những nét đặc sắc riêng biệt, cuốn hút.

Mỗi giá chầu đồng thể hiện một sắc thái với những nét

đặc sắc riêng biệt, cuốn hút. Ảnh: Khiếu Tư - TTXVN

Thanh đồng Trần Thị Huê, 77 tuổi đến từ huyện Cẩm Thủy cho biết: Liên hoan là hoạt động rất ý nghĩa, là dịp để những thanh đồng xứ Thanh gặp gỡ, giao lưu, trao đổi kinh nghiệm qua đó nâng cao đời sống tinh thần và tôn vinh văn hóa truyền thống dân tộc, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống hiện đại.Ông Hồ Quang Sơn - Chủ tịch Hội Di sản văn hóa và Cổ vật Thanh Hoa, Trưởng Ban tổ chức Liên hoan cho biết: "Liên hoan thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại Thanh Hóa lần thứ 2 diễn ra với mong muốn để đông đảo công chúng hiểu hơn về nét đẹp của loại hình văn hóa tín ngưỡng dân gian đặc sắc này. Liên hoan còn là dịp để người dân, những người thực hành tín ngưỡng nhận thức đúng giá trị di sản, từ đó gìn giữ, phát huy nét đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu, để đạo Mẫu xứng tầm là di sản, là niềm tự hào của người Việt".

Trong 4 ngày tổ chức diễn xướng hầu đồng (từ ngày 13 - 16/4), các nghệ nhân, thanh đồng sẽ mang đến Liên hoan 112 giá đồng với các giá hầu nổi tiếng như: "Quan lớn đệ nhất", "Chúa Nguyệt Hồ", "Chúa bản đền", "Chầu đệ Nhị", "Chầu Năm", "Cô Chín", "Bà Triệu"... Sau mỗi buổi hầu, Ban tổ chức cùng các thanh đồng sẽ trao đổi về chuyên môn, góp ý với đội cung văn về lời ca, âm nhạc nhằm bảo tồn, phát huy nét đẹp trong nghi lễ hầu đồng cổ truyền và những đổi mới phù hợp với xã hội đương đại./.

Hoa Mai

 

Một số nét bước đầu tìm hiểu về tục thờ Mẫu của người Việt

 

Người Việt từ thuở nguyên sơ đến nay có một tín ngưỡng thờ Mẹ. Mọi vinh quang, trách nhiệm đều quy về người Mẹ (Cái). Mẹ quê hương (ai đi xã đều hướng về quê Mẹ), đất Mẹ, Mẹ Tổ quốc, Mẹ Việt Nam anh hùng; còn trách nhiệm cũng rất nặng nề: Con dại cái mang, con hư tại mẹ; rồi sông cái, đường cái, con cái; khi ốm đau, gian khổ cũng kêu tên Mẹ…

Tín ngưỡng thờ Mẫu là sự tin tưởng, ngưỡng mộ và tôn vinh và thờ phụng những vị Nữ thần gắn liền với các hiện tượng tự nhiên, vũ trụ được người đời cho rằng có chức năng sáng tạo, sinh ra, bảo trợ và che chở cho cuộc sống của con người như: trời, đất, sông, nước, rừng núi …Ngoài ra, nhân dân ta còn thờ những Thái hậu, Hoàng hậu, Công chúa, những người mẹ khi còn sống tài giỏi, có công với dân, với nước, khi mất về phù hộ cho người an, vật thịnh ..

Thờ Mẫu của người Việt không chỉ là sự tôn thờ người mẹ có công lao vô cùng to lớn mang nặng đẻ đau, sinh ra, nuôi dưỡng và che chở cho con mà còn là khát vọng, niềm tin mãnh liệt vào quyền lực, năng lực thiêng liêng che chở cuộc sống bình yên, mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi, thoát khỏi thiên tai, địch hoạ…v.v

Tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành mạch nguồn không thể thiếu trong tổng thể nền văn hoá chung, thể hiện khát vọng về sự che chở, bao bọc và yêu thương vô bờ bến về tình mẫu tử của người Việt.

Hiện nay, theo các cứ liệu đã thống kê được ở Việt Nam có hơn 75 vị Thần nữ tiêu biểu, trong đó có ba vị Nữ thần tồn tại trong truyền thuyết như ba chị em, con của Thượng đế giáng trần được phân công cai quản ba miền: Miền Bắc với sự nổi trội của Chúa Tiên (Thánh Mẫu Liễu Hạnh – Vân Cát Thần nữ), miền Trung với Thiên Y A NA Diễn Phi Chúa Ngọc (Tiếp biến của Nữ thần Ponagar – Người Mẹ đất nước – Mẹ xứ sở dân tộc Chăm) và miền Nam với Linh Sơn Thánh Mẫu (Bà Đen hay còn gọi là Bà Thâm, Bà Đanh, Đênh) tất cả đang cư ngụ trong lòng tin của tín đồ thờ Mẫu hiện nay ở Việt Nam.

Người dân Đại Việt xưa đều thờ: Tam toà Thánh Mẫu. Tục thờ Mẫu của người Việt ra đời trên cơ sở tục thờ nữ Thần; các vị được thờ trong các đền, chùa, miếu, điện, đặc biệt có vị được thờ trong một loại hình kiến trúc riêng (Phủ) như việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.

Trải qua chiều dài lịch sử lâu đời ở nước ta, tín ngưỡng thờ Mẫu đã phát triển có Tam Phủ, Tứ Phủ. Trong làng xã và đô thị miền Bắc từ xã xưa trong hệ thống Tam Phủ, Tứ Phủ đều thờ các Thánh Mẫu rất tôn nghiêm. Mẫu Thượng Thiên (còn gọi là Mẫu Đệ Nhất) cai quản miền trời và làm chủ mây mưa, sấm chớp; trong điện thờ thường đặt ở giữa, mặc áo màu đỏ hoặc hồng. Mẫu Thượng Ngàn (còn gọi là Mẫu Đệ Nhị) cai quản miền rừng núi, cây cối; trong điện thờ thường đặt ở bên trái Mẫu Thượng Thiên, mặc áo màu xanh. Mẫu Thoải (còn gọi là Mẫu Thuỷ, gọi chệch là Mẫu Thoại – Mẫu Đệ Tam) cai quản miền sông nước; trong điện thờ thường đặt ở bên phải Mẫu Thượng Thiên, mặc áo màu trắng.

Với tư tưởng một chúa ba ngôi (nhất thể tam vị), nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật của triết học và thần học thì Mẫu là nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam. Điều đó có nghĩa là từ Mẫu Thiên mà hoá thành Mẫu Địa (Mẫu Thượng Ngàn) – thứ hai, rồi lại hoá thành Mẫu Thoải (Mẫu Thuỷ) – thứ ba, chính vì thế mới có tên là Tam toà Thánh Mẫu.

Nơi thờ Tam toà Thánh Mẫu – chúa tể Tam Phủ là Thiên phủ, Địa phủ, Thuỷ phủ gọi là Tam phủ. Vì Tam phủ thờ cả Ngọc Hoàng Thượng đế, Nam Tào – Bắc Đẩu, Ngủ vị quan lớn, Tứ vị chầu bà ..v.v. nên thường được gọi là Tam phủ cộng đồng hay Tứ phủ vạn linh; Phủ thứ tư là để thờ các vị thần linh khác (còn nữa).

(Sưu tầm theo “Thánh Mẫu Liễu Hạnh” của tác giả Nguyễn Ngọc Trai, Nhà xuất bản Nghệ An).

đạo Mẫu Và Tín Ngưỡng Thờ Mẫu Trong Văn Hóa Tâm Linh Người Việt

 

Việt Nam là một đất nước đa dân tộc và tồn tại nhiều loại hình tôn giáo, tín ngưỡng. Chính vì vậy, để nhận diện, phân biệt những hình thức tín ngưỡng bản địa với nhiều dấu vết nguyên thủy của cư dân nông nghiệp như Đạo Mẫu và tín ngưỡng thờ Mẫu là điều không dễ dàng.

Đạo Mẫu là tín ngưỡng bản địa có nguồn gốc từ  thời kỳ nguyên thủy, lấy Mẫu (Mẹ) là đấng sáng tạo và bảo trì cho vũ trụ và con người, là nơi con người ký thác những mong muốn, khát vọng về đời sống sung túc, mạnh khỏe, may mắn và tài lộc của mình. Đây không phải là hình thức tín ngưỡng tôn giáo đồng nhất. Nó là một hệ thống các tín ngưỡng với ít nhất ba lớp khác nhau nhưng có mối quan hệ hữu cơ và chi phối lẫn nhau. Đó là lớp tín ngưỡng thờ Nữ thần, lớp tín ngưỡng thờ Mẫu Thần và lớp tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

5.1

Tượng Mẫu Liễu Hạnh (vị trí giữa) bằng đồng - được coi là hiện thân của Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên trong
kiến trúc đền Bà Kiệu tại quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Nguồn: Nhà Hát Việt

Lớp thờ Nữ thần mang tính phổ quát, rộng rãi, phù hợp với xã hội nông nghiệp, nơi đặc biệt chú trọng tới vai trò của người phụ nữ. Lớp thờ Mẫu thần phát triển trên nền tảng của lớp thờ Nữ thần, thường có gắn với yếu tố quốc gia, thờ các Vương Mẫu, Quốc Mẫu, Thánh Mẫu như Nguyên phi Ỷ Lan, Mẫu Tây Thiên, Mẹ Gióng hay Linh Sơn Thánh Mẫu…Lớp thờ Nữ thần và Mẫu thần mang tính chất bản địa, nội sinh thuần túy. Lớp thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ lại được hình thành trên cơ sở hai lớp thờ trên kết hợp với sự tiếp thu những ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Hoa. Tuy nhiên, trải qua thời gian, lớp tín ngưỡng này đã quay trở lại với những đặc điểm điển hình của một tín ngưỡng đậm nét bản địa hơn.

Vậy còn Tín ngưỡng thờ Mẫu thì sao?

Tín ngưỡng thờ Mẫu được hiểu theo một nghĩa hẹp hơn chính là hình thức tín ngưỡng với tên gọi Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ - Tứ phủ, một hình thức thờ cúng những vị Thánh Mẫu cai quản vũ trụ.

5.2

Hình ảnh Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên (trong trang phục đỏ đại diện cho miền Trời) được tái hiện cùng
hệ thống hình ảnh đương đại trong vở diễn Tứ Phủ của đạo diễn Việt Tú.
Nguồn hình: Nhiếp ảnh gia Tewfic El-Sawy và Nhà Hát Việt

Phần lớn đều cho rằng, tín ngưỡng thờ Mẫu là một tín ngưỡng dân gian với một số đặc điểm:

    • Thờ Mẫu được hình thành trong chế độ Mẫu hệ, khi con người còn thờ các Nữ thần

 

    • Thờ Mẫu thiếu những tiêu chí cơ bản để cấu thành một tôn giáo chính thống như sáng thế luận, giáo luật, giáo lý, giáo hội và hệ thống tổ chức..

 

    • Trong thờ Mẫu, yếu tố niềm tin còn dựa vào sự cảm nhận của chủ thể, nghĩa là mỗi người lại có một niềm tin khác nhau, chưa mang tính hệ thống.

 

Cho tới ngày nay thì không ai biết chính xác tín ngưỡng thờ Mẫu trong văn hóa tâm linh của người Việt hình thành từ khi nào. Một số người cho rằng tục thờ Mẫu có từ khi mà người Việt còn thờ các thần linh thiên nhiên như trời, đất, sông, nước và núi rừng. Tín ngưỡng thờ Mẫu là sự tôn vinh các thần với quyền lực siêu nhiên, điều khiển thiên nhiên, là những yếu tố vốn mang tính quy luật. Trong quá trình sinh tồn, con người phải dựa vào thiên nhiên vì thế họ tôn thờ các hiện tượng tự nhiên quanh mình như một đấng tối cao với hình tượng là Mẫu – người mẹ. Họ thờ Mẫu với mong muốn được che chở, bảo vệ và ban phước lành trong cuộc sống.

Điện thờ Mẫu có ở khắp nơi trên đất nước ta từ đồng bằng tới miền núi, từ trong nước tới cả cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Có nơi là đền đài nguy nga với những nét đặc trưng điển hình, có nơi hình dáng bên ngoài không khác một ngồi chùa, ngôi đình, đền hay miếu bất kỳ, lại có chỗ chỉ là những điện thờ nho nhỏ. Gần như người ta chỉ nhận diện được nơi thờ Mẫu khi quan sát các nét riêng trong kiến trúc tổng thể hay sự bài trí ở điện thờ cùng những đặc điểm riêng trong nghi thức thờ cúng. Chính những nét đặc trưng ấy đã góp phần tạo nên một hình thức tín ngưỡng thuần phác, đặc biệt, đậm chất Việt Nam.

 

Lan tỏa những giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu - Lễ hội bốn phương

 

Bước sang năm thứ ba của hành trình, sau nhiều chuyến điền dã khắp các vùng miền, gặp gỡ nhiều chuyên gia nghiên cứu văn hóa, hơn 20 tập phim đầu tiên của Dự án "Mẹ Việt - Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt" đã hoàn thành, bước đầu mang đến cho công chúng cái nhìn tương đối tổng thể, cơ bản về giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bạn chưa đăng ký gói dịch vụ của TNVIET.

Hãy đăng ký để có thể xem toàn bộ nội dung bài viết nhé !

Leave your Comment